دکتر سید جواد هاشمی فشارکی ؛ کتاب مبانی ،کارکردها و ویژگیهای مساجد

امام خميني بیش از 580 مورد در رابطه با مسجد سخن فرمودند و عبارات حضرت امام هشدار­دهنده است که فرمود: «ما از توپ و تانک نمی­ترسیم اما از خلوت شدن مساجد می­ترسیم.» « مسجد محلى است كه از مسجد بايد امور اداره بشود. اين مساجد بود كه اين پيروزى را براى ملت ما درست كرد. پيروزى ما براى اداره مسجد است. مراكزى كه مراكز بسط حقيقت اسلام است، بسط فقه اسلام است و آن مساجد است، اينها را خالى نگذاريد.»[1] مقدمه مؤلفین بنام صاحب مسجد مسجد به عنوان محل تجمع و عبادت نقش خاصي را در عصر نبوي به عهده داشت و علاوه بر مركزيت اداري سياسي، محل علم و آموزش و به منزله محلي براي وعظ و ارشاد و حل و فصل اختلافات مسلمين و نخستين مركز تعليم به شمار مي­رفت. در سال‌هاي آغاز قرن دوم هجری تحولي جديد در آن به وجود آمد و نقش عمده‌اي در زمينه آموزشي و علمي به عهده گرفت كه نتيجه آن بعد از عصر فتوحات اسلام بود. شكوفايي مساجد تا پايان سده سوم هجري ادامه داشت ولي بايستي يادآوري نمود كه در همه مساجد به امر آموزش پرداخته نمي‌شد و اين امر منحصر و محدود به دسته‌اي ازمساجد بود كه به خاطر شرايط محلي، فرهنگي و مذهبي و برخي عوامل ديگر بر ساير مساجد برتري داشتند و نقش نوعي دانشگاه عمومي را عهده‌دار بودند. نخستين مركز رسمي جهت گسترش علوم و فنون، بيت الحكمه نام داشت كه در بغداد عصر عباسي تاسيس شد. اساس آن از كتابخانه‌اي كوچك پايه‌ريزي شده بود و در زمان مأمون توسعه يافت. با بررسي تاريخ گذشته انقلاب شكوهمند اسلامي جدا از اين­كه مساجد محل عبادت ،تربيت وآموزش بوده است، مساجد مكان امني براي تصميم­گيري و برنامه­ريزي در بسياري از موارد نيز محسوب مي­شده است، جلسه‏هاي وعظ و خطابه و سخنراني‏هاي روشن‏گرايانه اهل علم و دين در مسجد، نقش مؤثري در بيداري و آگاهي مردم داشته و دارد. در نتيجه، مسجد، پايگاه خيزش انقلابيان و مبارزان دين‏داري است که با کژ روي‏ها و کژ رفتاري‏هاي جامعه به مقابله برمي‏خيزند و حرکت‏هاي انقلابي را سازمان‏دهي مي‏کنند. مقام معظم رهبري، با اشاره به نقش انقلابي مسجد و احياي مساجد کشورهاي اسلامي پس از انقلاب اسلامی ايران مي‏فرمايد:«تا قبل از انقلاب اسلامي، کسي جرأت نمي‏کرد دم از اسلام بزند. در اين کشورهاي اسلامي که امروز مسجدها رونق پيدا مي‏کنند و کانون تحرک مي‏شوند، تا ديروز مسجدها متعلق به يک مشت پيرمرد از کار افتاده بود. امروز آن مسجدها جاي جوانان و کانون جنبش‏هاست». مؤمنان هشيار و آگاه، مبارزه با حکومت ستمگر پهلوي را از مسجد آغاز کردند و آن را مرکز فعاليت‏هاي مبارزاتي خود قرار دادند. رژيم پهلوي مي‏کوشيد مساجد را به انزوا بکشاند و جوانان را از آنجا دور نگه دارد و فعاليت‏هاي مذهبي و سياسي مساجد را کنترل کند. به همين دليل، به کنترل واعظان و جلسه‏هاي سخنراني و فعاليت‏هاي فرهنگي مردم در مساجد مي‏پرداخت. نقش مسجد در انقلاب اسلامي به قدري گسترده بود که رژيم، درب برخي از مساجد را بست. البته حکومت پهلوی نتوانست مانع کارآيي مساجد شود و مساجد، به پايگاه انقلاب و مرکز نشر آموزه‏هاي اسلامي و محل وحدت نيروهاي انقلابي تبديل شد. مساجد، مرکز تبادل اطلاعات و جلسه‏هاي مشاوره ميان مبارزان بود و پخش اعلاميه در بيشتر مساجد ايران صورت مي‏گرفت. مساجد عمده‌ترین ابزار روحانیت برای ارتباط با اقشار مختلف جامعه بودند كه از این طریق ایدئولوژی انقلاب و پیام روحانیت به گوش مردم می‌رسید. همچنین عامل اصلی بسیج تجار و بازاریان، مساجد بودند كه به دلیل پیوند تاریخی مسجد و بازار در قیام‌ها و اعتراضات مردمی، مسجد مركز تشكل و سازماندهی بازاریان بود. بنابراین در انقلاب اسلامی، مساجد به عنوان یكی از اركان عمده انقلاب یعنی سازمان و پایگاه اجتماعی گروه‌های مخالف رژیم در كنار دو ركن دیگر یعنی رهبری و ایدئولوژی به نقش آفرینی پرداختند و به عنوان یك نهاد مدنی بومی با ارائه كاركردهای گوناگون توانستند در مقایسه با سازمان‌ها و نهادهای نوین، نقش بسیار مهمی در جامعه ایفا كنند و قابلیت مذهب و نهادهای مذهبی را به نمایش بگذارند[2] در جريان جنگ تحميلي، رزمندگان هشت سال دفاع مقدس در مساجد آمادگي­هاي لازم سياسي و عقيدتي( ونیز پشتیبانی) را پيدا مي­كردند و خود را آماده براي نبرد دشمن مي­کردند و پايگاه­هاي بسيج مساجد كه امروزه نيز وجود دارند شرايط مناسبي را براي تربيت نسل جوان در ابعاد مختلف فراهم مي­نمودند. مساجد مكان مناسب إرايه ارزش­هاي ديني و اعتقادي و مفاهيم فرهنگي بوده­اند، نشستن پاي سخنراني­هاي مذهبي و سياسي، و شركت در برنامه مذهبي ولادت و مصيبت اهل بيت: از موارد ديگري بوده است كه نقش مساجد را در تقويت مباني ارزشي معرفي مي­نمايد. لذا ازانجاکه  مساجد در طول تاريخ علاوه بر كاركرد عبادى، كاركردهاى ديگرى هم در زمينه‏هاى سياسى، اجتماعى، فرهنگى و نظامى داشته است.  تعيين جايگاه واقعى مساجد، موجب افزايش كارآيى آن در تقويت و تثبيت و بسط زيرساخت‏هاى فرهنگ اصيل اسلامی وجامعه مسلمین خواهد شد.براین اساس مطالب زیر درساختاراین کتاب بدان پرداخته شده است : درفصل اول :مفهوم مسجد درآیات و کلام وسیره ایمه (س) ارایه شده است فصل دوم :آثار و فوايد حضور در مسجد تشریح شده است درفصل سوم :سیر تاریخی مساجد اسلام (پیشینه مسجد در دورانهای مختلف) معرفی شده است فصل چهارم : مسجدوپیشینه کارکردهای آن تدوین شده است درفصل پنجم :چالشها ومشکلات مساجد بیان شده است و درفصل ششم :راهکارها وراهبردهای تقویت مساجد ارایه گردیده است  لازم است  از کلیه عزیزان وسرورانی که درمراحل مختلف تدوین وتالیف قبول زحمت کرده اند وهمچنین عزیزانی از زحماتشان بهره برداری شده است ، نهایت تشکر وقدردانی را داریم .بدیهی است این اثر خالی از اشکال وقصورنبوده ، لذا از صاحب نظران، اساتید گرامی ودانشجویان عزیز خاضعانه تقاضا میشود، نظرات ارزشمند خود را جهت غنای بیشتر ان ارایه نمایند. بهار 1395 سید جواد‌هاشمی فشارکی محمد مهدوی عارف   فهرست مطالب مقدمه مؤلفین.. 15 بنام صاحب مسجد. 15 فصل اول. 19 مفهوم مسجد درآیات و کلام وسیره معصومین (س). 19 مسجد در لغت.. 19 مسجد در اصطلاح. 21 مسجد در قرآن.. 22 جایگاه مسجد. 27 سیره معصومین درخصوص مسجد. 29 مسجد قبا 29 ورود به مدينه و مأموريت ناقه. 32 مسجد و ساير معصومين عليهم‏السلام. 47 جمعه بازار شياطين.. 53 محراب، نزديك‏ترين نقطه‏ى اوج. 54 مراسم ازدواج فاطمه عليهاالسلام. 54 گريه‏هاى معصومين عليهم‏السلام. 57 در آستانه‏ى مسجد. 57 امام سجاد عليه‏السلام در مسجد جامع شام. 58 مساجد در شب تار. 59 ماجراى پناه آوردن ابولبابه به مسجد. 60 دعاى امام صادق عليه‏السلام در سهله. 61 معامله‏اى معنوى مقابل مسجد. 63 امام رضا عليه‏السلام در مسجد مدينه. 65 سرگرمى‏هاى دنيوى در مسجد. 65 اهتمام به نماز جماعت صبح.. 66 عنايت حضرت امام جواد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله. 66 حضرت مهدى عليه‏السلام. 68 فصل دوم. 69 آثار و فوايد حضور در مسجد. 69 بهره و پاداش الهي.. 73 نقش مساجد در تامين بهداشت روان انسان.. 75 آثار سياسى، اجتماعى حضور در مسجد. 77 كسب رضايت پروردگار. 78 گشايش امور. 79 افزايش حسنات و كاهش سيئات: 79 رسيدن به فوايد هشتگانه. 80 آگاهى از احوال يكديگر. 80 آثار روحي و اخلاقي.. 81 آثار سياسي ـ اجتماعي مسجد. 82 آثار تربيتي.. 88 ارتقا روحیه ايثار و انفاق.. 89 آثار مسجد بر خانواده. 90 فصل سوم. 93 سیر تاریخی مساجد اسلام (پیشینه مسجد در دوران مختلف). 93 هجرت پيامبر (ص) و شكل‌گيري مساجد در صدر اسلام. 94 پیشینه کارکردهای مسجد در صدر اسلام. 99 پیشینه مسجد درایران.. 101 تهران قديم و جديد و مساجد آن.. 107 مساجد و انقلاب اسلامى.. 118 كاركردهاى مختلف مساجد در انقلاب اسلامى.. 125 فصل چهارم. 131 مسجد و پیشینه کارکردهای آن.. 131 گفتار اول: نقش عبادي ‌مسجد. 133 نقش وکارکرد معنوی مساجد. 142 نقش‌ مسجد در انجام‌ عبادت‌ شايسته‌ 143 ذکر و یاد خداوند در مسجد. 144 نماز جماعت.. 145 قرائت‌ قرآن‌ 146 دعا و نيايش... 147 اعتكاف.. 148 آثار تربيتي‌، اخلاقي‌ و رفتاري‌ مسجد. 148 گفتاردوم: کارکرد ارزشی مسجد. 149 مسجد و خانواده. 150 کارکردهای جنسیتی مسجد. 153 مسجد و آغاز شکل گیری خانواده (عقد نکاح). 154 مسجد و تداوم خانواده (تنظیم روابط، برداشتن اختلافات). 155 مسجد و خانواده. 155 خانواده مسجد. 156 گفتار سوم: نقش اجتماعي مسجد. 157 مسجد كانون ارتباطات جمعي.. 158 مسجد جايگاه مشورت.. 159 مسجد و وحدت اجتماعي مسلمين.. 160 راز منظم كردن صف‌ها در نماز جماعت.. 161 مبارزه با تفرقه و پراكندگي در مسجد. 162 مسجد و امر به معروف و نهي از منكر. 162 امور تعاونی و اجتماعی مردم. 163 گفتارچهارم : نقش خدماتي مسجد. 164 مسجد جايگاه قضاوت.. 164 مسجد پناهگاه بي پناهان.. 165 خدمات پزشكي و درماني مسجد. 165 مسجد محل رفع مشكلات.. 166 مسجد محل استقبال از هئيت‌هاي خارجي.. 166 گفتار پنجم : نقش علمي، آموزشي مسجد. 166 ترجيح جلسات علمي بر جلسات دعا در مسجد، در زمان رسول خدا 171 گفتار ششم : نقش وکارکردهای تربیتی ،آموزشی وفرهنگی مسجد. 172 مسجد نخستین مرکز آموزشی و مدرسه دینی.. 178 محتوا و سبک آموزش در نخستین مسجدها 179 الف ) نقش تربیتی مسجد. 194 ب) نظام آموزشي در مساجد. 201 مسجد نخستین مرکز آموزشی و مدرسه دینی.. 204 محتوا و سبک آموزش در نخستین مسجدها 205 پیوند مسجد و کتابخانه. 207 گفتار هفتم. 214 نقش تبليغي مسجد. 214 گفتار هشتم. 222 کارکرد سیاسی ، نظامی مساجد. 222 کارکردهای روان شناختی مسجد. 230 پایگاه مبارزات سیاسی ـ نظامی.. 240 گفتار نهم. 241 كاركرد حقوقى.. 241 گفتار دهم. 243 مسجد ،نماد وکانون معمارى و فضاى كالبدى شهرى.. 243 گفتار یازدهم. 244 مسجد، ارائه الگویی از جامعه مطلوب دينى.. 244 فصل پنجم. 247 چالشها ومشکلات مساجد. 247 فصل ششم : 289 راهکارها و راهبردهای  تقویت مساجد. 289 آموزش مورد نیاز متصدیان مسجد. 349 ایجادنمازخانه درهمه مکانها 350 نمونه بودن مسجد. 351 تقویت جنبه اقتصادی.. 352 جنبه سیاسی.. 353 اثربخشی عناصر فعال در مسجد. 354 شايستگي هاي جماعت (مأمومين). 363 الگو برداری از مساجد موفق.. 371 تنوع بخشی برنامهها و خدمات.. 373 جذب حداکثري.. 387 سخن پایانی.. 399 منابع. 403 وغیره تقدیم به شهدای مسجد جامع جعفریه آنانکه اهل مسجد بودند و برای دفاع ازاسلام  جانفشانی کردند منابع الف) منابع فارسی و عربی قرآن كريم. ابن‌بابویه قمى، ابو جعفر محمد بن على بن حسين ( شيخ صدوق )، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مترجم محمدرضا انصاری محلاتى، چ اول، قم: نسيم كوثر،1382. ابوالقاسمی، محمد جواد، شناخت فرهنگ، چ اول، تهران: انتشارات عرش پژوه، 1385. ابوالقاسمي محمد جواد ( 1378) امام و مأموم در جلوه‌گاه حضور. تهران: نشر ياس كبود، چاپ دوم. ابوداود السجستانی الازدی،سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود،دارالجیل، بیروت،بی تا ابوزید عمر بن شبه ممیزی؛ تاریخ المدینه المنوره، ترجمه حسین صابری، قم، نشر مشعر، ابی الحدید المعتزل، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، ،کتابخانه آیة الله مرعشی، قم، 1404 ﻫ. ق ‌احتجاج‌، احمد ابن علی ابن ابو طالب طبرسی‌، نشر مرتضی‌، 1403ق احمد ابن يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح يعقوبی،‌‌تاريخ يعقوبی‌، ، ترجمه محمد ابراهيم آيتی‌، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، 1347‌، ج 2 ارتباطات میان فردی، ودود جولیانی، ترجمه مهرداد فیروزبخت، آفتاب، بی‌جا، چ 1، 1379ش اسلام و روانشناسی، محمود بستانی، ترجمه محمود هویشم، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد، ج 2/ 1375 ش آشنایی با قرآن، مرتضی مطهری، تفسیر سوره نور، انتشارات صدرا، قم، چ 4؛ بی‌تا اصول کافی‌، محمد ابن يعقوب کلينی‌، ترجمه سعيد راشدی‌، نشر اجود‌، 1388‌، ج1 ‌التراتيب الدااريه‌، عبد الحی کتانی‌، عليرضا ذکاوتی‌، سمت‌، 1384‌، ج 2 الامالی الصدق، شیخ صدوق، درالثقافه، قم، 1414 ه. ق أمالي الصدوق، چ پنجم، بيروت‏ : اعلمى، 1400 ق. امام خمينی‌، صحيفه نور‌، مرکز فرهنگی انقلاب اسلامی‌، 1371 امام خمينى، صحيفه نور، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى1،  تهران 1378 ش . امام، ابراهیم، «نقش مسجد در تکوین افکار عمومی»، مترجم محمد سپهری، مجموعه‌ی مقالات کارکرد مساجد، چ اول، تهران: رسانش، تابستان 1384. اميري علي نقي ( 1387)، مديريت اسلامي، تهران، نشر فجر ولايت. انجم شعاع آذر (1387)، نقش مساجد ايران پس از انقلاب اسلامي در گسترش فرهنگ ديني و انقلابي: چالش­ها و چاره­ها، به راهنمايي حجت الاسلام و المسلمين عبدالرسول هاجري، قم: مرکز حوزه هاي علميه خواهران انصاري‌راد، علي اكبر؛ راهكارهاي جذب جوانان به مساجد،معاونت فرهنگي،اداره كل تبليغات هرمزگان. ‌آداب تعليم و تربيت در اسلام‌، سيد محمد باقر حجتی‌، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‌، 1369 آذربایجان و دیگران، روانشناس، اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، انتشارات مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه، قم، چ 1/ 1382 ش آذربايجاني مسعود (1387)، روان شناسي دين، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. آزاد ارمکي تقي و احمد غياثوند (1383)، جامعه شناسي تغييرات فرهنگي در ايران، تهران: انتشارات آن آلوين تافلر,جابجايي قدرت ترجمه شهين‌دخت خوارزمی‌، نشر علم‌، 1386‌ آمدى، عبدالواحد، غررالحكم، دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366. آيه‏اللّه‏ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، تهران 1370 ش . آيين مساجد‌، محمد علی موظف رستمی‌، گويه‌، 1381‌، ج2 ـ باباشاهي علي و محمدرضا حشمتي (1380)، راهنماي ساخت مسجد، تهران: مؤسسه عمران مساجد. بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، مؤسسه الوفاء، بیروت، لبنان، 1404 ﻫ. ق برومند اعلم، عباس، درآمدی بر جایگاه مسجد در تمدن اسلامی، چ دوم، تهران: ستاد اقامه نماز، بهار 1384. بزرگ زنان صدر اسلام‌، پژوهشکده تحقيقات اسلامی‌، زمزم‌، ـ بنیاد حفظ ونشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای، نرم افزار حدیث ولایت، موسسة پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی ، ویرایش دوم بهداشت روانی، حمزه گنجی، ارسباران، تهران، 1387 ﻫ. ش بهداشت روانی، سعید شاملو، رشد، تهران، چ 13، 1378 ﻫ. ش بينش اسلامي و پديده‌هاي جغرافيايي، ص 42. پيروز علي آقا و همكاران (1385)، مديريت در اسلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم. تقوایی، علی اکبر؛معروفی،سکینه (1389). «ارزیابی نقش مساجد در ارتقاء کیفیت محیط، مجلة مدیریت شهری، شماره 25 توانايان فرد حسن (1377)، چهل ابتكار براي مساجد، تهران: نشر راهيان نور جعفری، عالیه، « مساجد در سیره‌ پیامبر اعظم6»، مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج 5، چ اول، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، 1386. جوان آراسته،حسین (1386). «کارکرد مسجد در حکومت نبوی»، مجلة حکومت اسلامی،شماره 43 حاجى نورى، مستدرك الوسائل، موسسه آل‏البيت، قم 1366 . حبیبی،محمد، خصائص مدیران فرهنگی، چ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی- مرکز پژوهش‌های بنیادی موسسه فرهنگی و انتشاراتی تبیان، 1378. الحر العاملی، محمد ابن الحسن. وسائل الشيعه، ج5، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسایل الشیعه. حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسه احیاء التراث الاسلامی، بی‌تا حر عاملى، حسن، وسائل الشيعة، موسسه آل‏البيت - قم . حرّ عاملى، وسائل الشيعه، انتشارات المكتبه الاسلاميه، تهران 1401ه ق. حسن ابراهيم حسن‌‌،تاريخ اسلام‌، ، ترجمه ابوالقاسم پاينده‌، نشر جاويدان‌، 1373 حسن زاده عليرضا (1384)، مديريت منابع اطلاعات، تهران: نشر مدير فلاح. حسینی، سید حمید، «آثار، برکات و کارکردهای فردی و اجتماعی مسجد»، مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج 5، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، 1386. حسين ديلمى، هزار و يك نكته درباره نماز، نمايندگى ولى فقيه در بسيج ادارات، تهران 1376 ش . حشمتي محمدرضا (1384). بررسي موضوعي و تحليل کمي نتايج آماري طرح تهيه شناسنامه اماکن مذهبي کشور، تهران: انتشارات فلاح. حموده، عبدالوهاب، «ره آورد مسجد در فرهنگ اسلامی» ترجمه‌ مهدی اسفندیاری، مجموعه‌ مقالات کارکرد مساجد، چاپ اول، تهران: رسانش، تابستان 1384. دشتی، محمد، ترجمه‌ نهج البلاغه حضرت امیرالمومنین7، چ هشتم، قم: مشرقین، 1379. رابينز استيفن پي (1386)، مباني رفتار سازماني، ترجمه دکتر علي پارسائيان و سيد محمد اعرابي، تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي. رضایی، علی، جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی، چ اول، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، خرداد 1382. رضائی، علی؛ جایگاه مسجد در فرهنگ اسلامی، انتشارات ثقلین، 13831. احمدی حکمتی، حسن، « نقش تبلیغی مسجد در عصرپیامبر6 »، مجموعه‌ی مقالات کارکرد مساجد، چ اول، تهران: رسانش، 1384. رضايي بيرجندي علي ( 1382). جايگاه مسجد در فرهنگ اسلامي، تهران، مؤسسه فرهنگي ثقلين. رضاييان علي (1372)، اصول مديريت، تهران: انتشارات سمت. زاهری، احسان، مسجد با محوریت پیامبر اعظم6، چ اول، قم: الطیار، تابستان 1385. زركشي، محمد بن عبدالله، اعلام المساجد باحكام المساجد، ص27، 1410 هـ ق، قاهره. ساروخاني باقر (1383)، دلفاي کيفي ابزار پژوهش در علوم اجتماعي، مجله مطالعات زنان، سال 2، شماره 4. ساسان، جعفر؛ نقش مساجد در انقلاب اسلامی، مركز اسناد انقلاب اسلامي. سالاري فر، محمدرضا. "راه‌هاي تحكيم خانواده در فرآيند جهاني شدن"، فصلنامه حوراء، شماره 19 . ستوده هدايت الله (1384)، جامعه شناسي مسائل اجتماعي ايران، تهران: نشر نداي آريانا. سلطان زاده حسين (1362)، روند شکل گيري شهر و مراکز مذهبي در ايران، تهران: نشر آگاه. سلیمان بن احمد بن ایوب اللخمی الطبرای، المعجم الکبیر، التحقیق، حمدی عبدالمجید السلفی، القاهرة، مکتبة ابن تیمیه، ط الثانیه سليمي علي و محمد داوري (1386)، جامعه شناسي کجروي، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. ‌سنن ابن ماجه‌، محمد ابن يزيد قزوينی‌، نشر دانشگاه امام جعفر صادق‌، 1379 سنن ابی داود، سلیمان بن الاشعث السجستانی، التحقیق، سید محمد اللحام، دارالفکر، بیروت، چ 1، 1410 ﻫ.ق سنن الترمذی، محمدبن عیسی ترمذی، التحقیق، عبدالوهاب عبد الطیف، دارالفکر، بیروت، 1403 ﻫ.ق سنن النسایی، احمد بن شعیب النسایی، دارالفکر، بیروت، ط اول، 1348 ﻫ. ق شاکري سيد رضا و حيدر محمدي (1381)، حديث مسجد، تهران: ستاد عالي کانون هاي فرهنگي هنري مساجد. ‌شبلی، احمد ،تاريخ آموزش در اسلام‌ ‌، ترجمه محمد حسين ساکت‌، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‌، 1368 شجاعي زند عليرضا (1384)، مدلي براي سنجش دينداري در ايران، مجله جامعه شناسي ايران، دوره 6، ش1. شریف رضی، ثواب الاعمال، شیخ صدوق، قم، 1364 ش شريعتمدارى على ،تعليم و تربيت اسلامى،نشر نهضت زنان مسلمان، تهران، 1364 . شهرداری تهران معاونت امور اجتماعی، «ماهیت کارکردی و کالبدی مسجد و مشکلات موجود»، مجموعه‌ مقالات کارکرد مساجد، چاپ اول، تهران: رسانش، تابستان 1384. الشیخ الصدوق، من لایحضره الفقیه، ج 1، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. شیخ صدوق، علل الشرایع ،مکتبة الداوری، قم، بی‌تا شیخ صدوق، من لا یحضر، الفقیه،جامعة المدرسین، قم، 1414 ﻫ. ق شیخ طوسی، التهذیب الاحکام، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365 ش شيخ صدوق;؛ ثواب الاعمال وعقاب الاعمال، انتشارات سرور،قم. صبحى صالح، شرع نهج البلاغه، انتشارات دارالجهره، قم، بى‏تا. صبوري منوچهر (1379). جامعه‌شناسي سازمان‌ها. تهران: نشر شب تاب. صدوق، على ابن‏بابويه، الامالى، انتشارات دارالثقافه، قم1414 ق . صدوق، محمد، من لايحضره الفقيه، انتشارات جامعه مدرسين، قم 1413 . ضرابی، عبدالرضا (1379). «نقش وعملکرد مسجد در تربیت»، مجلة معرفت، شماره 33 طباطبائى، سيدمحمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1367. عابدی جعفری، حسن و همکاران، «طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد در قالب یک سازمان داوطلبانه‌ی مذهبی»، مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج4، چ اول، قم: موسسه‌‌ فرهنگی ثقلین، خرداد1385. عابدي جعفري حسن و همکاران (1385)، طراحي مدل مطلوب کارکرد و مديريت مساجد در قالب يک سازمان داوطلبانه مذهبي، فروغ مسجد 4، تهران: مؤسسه فرهنگي ثقلين. علامه مجلسی؛ بحارالانوار. علی رحیمی، رحمت اله؛ پایان نامه تأثیر ارزشهای اخلاقی در اقتصاد با تأکید برنظریات شهید صدر 1388. عيدي رضواني، ‌عباس، ‌بينش اسلامي و پديده­هاي جغرافيا، آستان قدس. غزالی، ابوحامد محمد. احیاء علوم الدین،دارالفکر، عمان،چاپ دوم، 1412هـ غفاری، داریوش؛ روزنامه همشهری، ضرورت توجه به ‌محوريت ‌مساجد. غفارى، ساروى حسين، آيين بندگى و نيايش(ترجمه عده الداعى)، چ اول، قم: بنياد معارف اسلامى‏،1375. غفاريان وفا (1379)، شايستگي هاي مديريتي، تهران: سازمان مديريت صنعتي. فاضلی،نعمت الله (1387). «مسجد ومدرنیته: مروری تحلیلی و جامعه شناسانه به گفتمان مساجد در ایران»، مجلة پژوهش‌نامة علوم انسانی فراهتی، عباس، « نگاهی به تاریخ آموزش در مساجد »، رسانه‌ دانشگاه،1383و1384. فراهتي، عباسعلي؛ مسجد در قرآن و حديث، مجله مسجد شماره17. فرهنگي علي اکبر و مجتبي اسکندري (1382)، معرفي توانمندسازي در مديريت و الگوهاي آن، مطالعات مديريت، شماره 29و30. فرهي بوزنجاني برزو (1381)، طراحي و تبيين الگوي توسعه مديران نظام اداري کشور، پايان نامه دکتري، دانشکده مديريت دانشگاه تهران. قرائتي محسن (1385)، تفسير نور، تهران: دفتر نشر مرکز فرهنگي درس هايي از قرآن. قطب الدین، الراوندی، الدعوات (سلوه الحزین)، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. قلببى، محى‏الدين تونسى، الرباط فى سبيل‏الله، مجله رساله الاسلام قاهره، سال 4، ش 3، ص 309 . قلي پور آرين (1386)، مديريت رفتار سازماني (رفتار فردي)، تهران: انتشارات سمت. الکافی، محمود بن یعقوب کلینی، درالکتب الاسلامیه، تهران، 1365 ﻫ. ش کتانی عبدالحی؛ نظام الحکومه النبویه، به نقل از کتاب سیمای محمد، رحیم نوبهار، انتشارات کوثر قم،1373. کريتنر رابرت و آنجلو کينيکي (1386)، مديريت رفتار سازماني، ترجمه علي اکبر فرهنگي و حسين صفرزاده، تهران: پيام پويا. الکلینی، محمد ابن یعقوب، الکافی، ج 3، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. کنزالعمال، المتقی الهندی، التحقیق، الشیخ بکری حیاتی، الشیخ صفوة الصفا، مؤسسة الرساله، بیروت، بی‌تا کوخایی زاده، کریم، «بررسی جایگاه مسجد در سیره ی پیامبر اعظم6 »،مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج5، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، 1386. کيوي ريمون و کامپنهود لوک وان (1388)، روش تحقيق در علوم اجتماعي، ترجمه عبدالحسين نيک گهر، تهران: نشر توتيا. كريمى عبدالعظيم ، رويكردى نمادين به تربيت دينى، نشر قديانى، تهران، 1374 . كلينى رازى، محمد بن يعقوب، الكافي، ج 3، چ دوم، ‏ تهران: اسلاميه، 1362. كلينى، ابوجعفر، محمد بن اسحاق، اصول كافى، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1365 . كهندل، زهره؛ گزارشی از بررسي راه­کارهاي جذب جوانان به مساجد، روزنامه قدس. مازندرانى، محمدبن‏شهرآشوب، مناقب آل‏ابى‏طالب، موسسه انتشارات علامه، قم 1379 . م‍ال‍ک‌ب‍ن‌ ان‍س،‌ موطأ، دارالکتاب العربی، بیروت، بی تا. متقى هندى، كنزالعمال، دارالتراث العربى، بى‏تا. مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار،‌ ج 1، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404 ه ‍ق. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بيروت 1404ه ق . مجلسي، محمد باقر. بحار الأنوار. ج 3 و 43 بر گرفته از CD نور. قم: مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي. (بي تا) مجمع البیان، امین الاسلام ابی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ط اول، 1415 ﻫ. ق محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه‌ اسلامی (از آغاز تا عصر عباسیان)، چ اول، قم: موسسه‌ فرهنگی انتشاراتی یمین، 1379. محرمي، غلامحسين؛ نقش مسجد در جامعه اسلامی، چاپ اول ، انتشارات یمین محسن قرائتى، تفسير نور، مركز فرهنگى درس‏هايى از قرآن، تهران 1379 ش . محسني، منوچهر (1386). بررسي در جامعه شناسي فرهنگي ايران، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات محمدي حسن (1383). مسجد، قم: مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما. محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، مؤسسه الوفاء، بيروت 1404 ه ق . محمد بن اسماعیل البخاری، صحیح البخاری، دارالفکر، بیروت، الاوهنت 1401 ﻫ. ق محمد بن مسعود سمرقندی عیاشی، تفسیر العیاشی، انتشارات علمیه، تهران، 1380 محمد على موظف رستمى، آئين مسجد، انتشارات گويه، تهران 1382 ش . محمدبن سلامه قضاعی؛ شهاب الاخبار، ص 23. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.لسان العرب، واژه "مسجد"، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز رسيدگي به امور مساجد (1385)، فروغ مسجد (مجموعه مقالات برگزيده سومين همايش بين المللي هفته جهاني گراميداشت مساجد)، تهران: مؤسسه فرهنگي ثقلين، شماره هاي 2، 3، 4 و 5. مرکز رسيدگي به امور مساجد (1386). مديريت مسجد، قم: انتشارات ثقلين. مرکز رسيدگي به امور مساجد (1386)، احکام مسجد، قم: انتشارات ثقلين. مسلم بن الحجاج النیسابوری، صحیح مسلم، درالفکر، بیروت، بی‌تا مطهری مرتضی ، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات صدرا، قم، بی‌تا مطهری مرتضی ، حکمت‌ها و اندرزها، انتشارات صدرا، قم 1384 ﻫ. ش مطهری مرتضی ، خدمات متقابل اسلام و ايران‌، صدرا‌، 1362‌، ج3‌ مطهری مرتضی ، مسأله حجاب، انتشارات صدرا، قم، 1379 ﻫ. ش مطهری مرتضی، امدادهای غیبی، در زندگی بشر ، انتشارات اسلامی، تهران، 1354 ﻫ. ش مطهری مرتضی، بیست گفتار ، انتشارات صدرا، قم، 1375 ﻫ. ش معتزلى، عبدالحميد، شرح نهج البلاغه، ناشر كتابخانه آيه‏اللّه‏ مرعشى، قم 1404 . ‌مغازی‌، محمد ابن عمرو واقدی‌، ترجمه محمود مهدوی‌، نشر مرکز دانشگاهی‌، 1389 مکارم شيرازی‌، تفسير نمونه‌، دارالکتاب الاسلاميه‌، 1368,ج 8 ـ تعليم و تعلم در اسلام‌، سيد محمد باقر حجتی‌، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‌، 1369 مکارم، ناصر و جمعی از فضلا. کتاب الکترونیکی تفسير نمونه، ج1، برگرفته از سایت لهوف: محبان حضرت مهدی،. مکی‌سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه‌های مساجد، مترجم محمد عباس‌پور و محمدجواد مهدوی، چ اول، مشهد: موسسه‌ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی(بنیاد پژوهش‌های اسلامی)، 1373. مكارم شيرازى، ناصر، تفسيرنمونه، دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366 . مكارم شيرازي، ناصر (مترجم). (1376). قرآن مجيد با ترجمه ي فارسي. قم: دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامي). ملکی، احمد، «نفش مسجد در گذر تاریخ»، مجموعه‌ مقالات کارکرد مساجد، چاپ اول، تهران: رسانش، تابستان 1384. ملك الشعراء بهار؛ تاريخ سيستان، ‌ترجمه محمدرضايي. منصوریان، عفت، «عوامل و موانع جذب مردم به ویژه جوانان و نوجوانان به مسجد»، مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج4، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، 1385. منصوري لاريجاني، اسماعيل؛ پيامدها و دستاوردهاي سياسي ، فرهنگي و اقتصادي دفاع مقدس. موسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی ومرکز تحقیقاتی کامپیوتری علوم انسانی، نرم افزار صحیفة امام، ویرایش سوم موسوي خميني روح الله، صحيفه نور موظف رستمی، محمدعلی، آیین مسجد(کارکردهای مسجد)،ج دوم،چ اول، تهران:گویه،1382. موظف رستمي محمدعلي (1381)، آيين مسجد، تهران: نشر گويه، جلد اول، دوم و سوم. موظف رستمي محمدعلي (1387)، روشهاي جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و نماز جماعت، کرج: نشر پرهيب. موظف رستمي محمدعلي (1389)، نقش فضاي مجازي و سايبر در برنامه ريزي فعاليت هاي فرهنگي تبليغي مساجد، مدارس و مراکز فرهنگي، کرج: انتشارات پرهيب مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مستدرک الوسائل، محدث نوری، قم، 1408 ه. ق میرزا حسین المحدث النوری، مستدرک الوسائل، ج 3 و 14، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. میرزاحسین نوری؛ مستدرک الوسایل. میرنژاد، مریم. "جایگاه مسجد در قرآن و روایات"، سایت موسسه فرهنگی جام طهور. ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسائل، مؤسسه آل‏البيت:، بيروت 1409 ه ق . نبوي محمد (1385)، مديريت اسلامي، قم : مؤسسه بوستان كتاب. نوبهار رحيم (1372)، سيماي مسجد، قم: نشر مؤلف، جلد اول. نوبهار رحيم (1372)، سيماي مسجد، قم: نشر مؤلف، جلد دوم. نوبهار رحيم (1386)، مسجد نمونه، تهران : انتشارات ستاد اقامه نماز. نوبهار رحيم ‌، سیمای مساجد‌، کوثر‌، 1373 ـ نوبهار رحيم، نقش نظام اسلامي در مديريت مساجد و ميزان اختيارات واقف در اداره امور مسجد، مجله ميراث جاويدان، سال 6، شماره 3و4. نوبهار، رحیم (1373). سیمای مسجد، قم: انتشارات اعتماد، چاپ اول، جلد دوم نوبهار، رحیم (1377).مسجد نمونه، قم: ناشر ستاد اقامة نماز، چاپ سوم نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج دوم، چ دوم، بی‌جا: مولف، پائیز 1376. نوبهار، رحیم، مسجد نمونه،چ3، بی‌جا: ستاد اقامه‌ی نماز، بهار1377. نوری، مهدی، «تحلیل جامعه شناختی مسجد»، مجموعه‌ مقالات کارکرد مساجد، چاپ اول، تهران: رسانش، تابستان 1384. النیسابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، دارالجیل، بیروت، 1426هـ ورام ابن ابی فراس، مجموعه ورام، ج 1، برگرفته از لوح فشرده جامع الاحادیث: نور 2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. هرسي پال و کنث بلانچارد (1385)، مديريت رفتار سازماني: کاربرد منابع انساني، تهران: مؤسسه انتشارات اميرکبير. هسلبين فرانسيس و همکاران (1378). سازمان فردا. جلد دوم، ترجم فضل ا... اميني، تهران: انتشارات فرا. هندى حسام الدين ، كنزل العمال، مؤسسه‏الرساله، بيروت 1409 ه ق . ب) پایگاههای اطلاع رسانی آشنايي با مسجد النبي6مدينه، پایگاه اینترنتی باقرالعلوم7 تحکیم بنیان خانواده از منظر اهـلبیت، رونامه اطلاعات، بانک مقالات فارسی. تقدسی نیا، خسرو. "مسجد، زنان و آداب حضور"، ماهنامه پيام زن ـ شماره 77 ـ مرداد 77 برگرفته از شبکه اطلاع رسانی امام صادق7 جدایی جنسیتی در مساجد، ویکی پدیا؛ دانشنامه آزاد. سایت khamenei.ir سایت qaratti.com سایت امور مساجد، مقاله مسجد بزرگ براثا در بغداد. سایت تبیانtebyan.com صادق پور، قاسم. "حضور زن در مسجد"، پایگاه اینترنتی حوزه. net. مجتبی زاده، محمد. "مراحل تحول رواني از ديد پياژه"، سایت باشگاه اندیشه تاريخ شمسی نشر14/03/1387 - به نقل از http://www.motarjem-mm.blogfa.com مسجد در قرآن. سایت تبیان موسوی، سیدکاظم.  روزنامه کیهان ( www.kayhannews.ir )،  ۲۳ آذر ۱۳۸۸ ج) منابع لاتین Axelrod Nancy 1994Board leadership and board development, Robert Herman (ed), Handbook of nonprofit leadership and management, California, The Jossey-Bass Publishers. Courtney, Roger 2002Strategic management for voluntary nonprofit organizations, London, Routledge. Gill Mel et al 2005The governance self-assessment checklist: An instrument for assessing board effectiveness, Nonprofit Management & Leadership, Vol 15, No 3 Wiley Periodicals. Guide on becoming a family-friendly mosque”. This article could be ordered by writing to Ms Dayang Istiaisyah, Executive, Mosque Programmes Strategic Unit, dayang@muis.gov.sg. Herman Robert & David Renz (2004). Doing things right: Effetiveness in local NPOs; A panel study,Public Administration Review, 64(6). Holland Thomas and Douglas Jackson (1998). Strengthening board performance: Finding and lessons from demonstration projects, Nonprofit Management & Leadership, 9(2). Hudson Mike (1995). Managing without profit: The art of managing third sector organizations, London, Penguin Group. Islam our choice ashra publications Karachi 1976 P.P. 106- 100 Jackson Douglas and Thomas Holland (1998). Measuring the effectiveness of nonprofit boards, Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 27(2). Kushner Roland and Peter Poole (1996). Exploring structure-effectiveness relationships in nonprofit arts organizations, Nonprofit Management & Leadership, 7(2). Mosque Excellence System Assessment Questionnaire (2008). Portal for Mosques in Singapore, Available at: mosque.org.sg/.                           سرشناسه : مهدوی عارف، محمد، ‏‫۱۳۴۸ -‏ ‏عنوان و نام پدیدآور : مبانی، کارکردها و ویژگی‌های مساجد/ تدوین و تالیف محمد مهدوی‌عارف، سیدجواد هاشمی‌فشارکی؛ ویراستار محمدحسن فاطمی‌راد. ‏مشخصات نشر : تهران : وانیا‏‫، ۱۳۹۵. ‏مشخصات ظاهری : ‏‫۴۱۲ ص.: جدول. ‏شابک : ‏‫۳۳۰۰۰۰ ریال‏‫:‏‫978-600-6564-96-8 ‏وضعیت فهرست نویسی : فاپا ‏یادداشت : کتابنامه: ص. [۴۰۳] - ۴۱۲؛ همچنین به صورت زیرنویس. ‏موضوع : مسجدها ‏موضوع : Mosques ‏موضوع : مسجدها -- جنبه‌‌های اجتماعی ‏موضوع : Mosques -- Social aspects ‏موضوع : مسجدها -- جنبه‌‌های سیاسی ‏موضوع : Mosques -- Political aspects ‏شناسه افزوده : هاشمی فشارکی، سیدجواد، ‏‫۱۳۴۰ -‏ ‏رده بندی کنگره : ‏‫BP۲۶۱‏‫/م۸۴م۲ ۱۳۹۵ ‏رده بندی دیویی : ‏‫۲۹۷/۷۵ ‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۲۶۲۹۴۳ ‏وضعیت رکورد : فاپا   [1] - صحيفه امام، ج‏13، ص 15. [2] جعفر ساسان؛ نقش مساجد در انقلاب اسلامی مركز اسناد انقلاب اسلامي.